Egilea: Aintzane Erkizia Martikorena. Euskal Herriko Unibertsitatea, Artearen Historia eta Musika saila
2026ko Ondarearen Europako Jardunaldiek arriskuan dagoen ondarera zuzentzen dute begirada, eta gaur egun gure kultura-ondarea zaintzeak dituen erronkei buruz hausnartzeko gonbidapena egiten dute. Beharrezko ikuspegi horrekin bat etorriz, ondarea mehatxatzen duten arriskuei buruzko hausnarketa proposatzen du artikulu honek. Mehatxu horiek ez dira soilik gatazka armatuetako suntsipen zuzenak, baizik eta isilak bezain suntsitzaileak diren beste forma batzuk ere badaude, hala nola utzikeria eta arretarik eza
Espoliazioa eta suntsipena
Kultura-ondarea gehien kaltetzen duen gertakarietako bat, zalantzarik gabe, zuzeneko espoliazioa eta suntsiketa da. XX. mendea historiara pasatu da, besteak beste, behin eta berriz izan dituen gerrengatik, oso suntsitzaileak alde guztietatik. Baina, aldi berean, gatazka armatuetan ondarea babesteko erakundeak, legeak eta protokoloak eman dizkio gizateriari, hala nola UNESCOk proposatutakoak, hain zuzen ere helburu horrekin sortua 1954an. XXI. mendea ez da gutxiago izaten ari, gizakiak bere kultura eta natura ondarea suntsitzeko duen gaitasunaren erakusketari dagokionez, eta blog honen sarrera batek jaso zituen gure mendean gertatzen ari diren etengabeko gatazka armatuetan arriskuan dagoen ondareari buruzko ideia zuzen batzuk.
Ondare historikoa aztertzen dihardugunok beti sentitzen dugun moduan, krisi finantzario eta ekonomikoren bat gertatuz gero, ondare kulturala da sakrifikatutako handienetako bat, alferrekotzat hartzen delako, luxu bat, eta ez premia bat. Hala eta guztiz ere, suntsitzearen jokoan, ondare ondasunak helburu argia dira, Robert Bevanek The destruction of memory (2006) saiakeran adierazi zuen bezala, eta gaur egungo gatazketan ondareari nahita eragindako kalteek frogatzen duten bezala. Bitxia da ikustea herri bat menderatu nahi denean, ondare ondasun bat helburu militarra dela, eta, aldi berean, gatazka armaturik ezean, ez dela beharrezko ikusten ondasun hori mantentzea. Egoera batean zein bestean, emaitza tamalgarria da.
Durango (Bizkaia) Uribarriko Andre mariaren parrokia, 1937an bonbardatua
Utzikeria eta arretarik eza
Horrela, azpimarratu behar dugu, nahita egindako suntsiketaren aurrean, beste arrisku garrantzitsu bat dagoela ondarearentzat: utzikeria eta arretarik eza. Izan ere, Europako herrialdeetan – Ukraina inbaditua izan ezik – bizitzen ari garen ondare-galerarik handiena, herritar eta agintari askok ondarearekiko eta, bereziki, ondare erlijiosoarekiko duten interesik ezari zor zaio.
Akatsa, beharbada, ondarearen ikuspegi merkantilistegia izatea da. Izan ere, ondarea kontserbatu eta etorkizunera eman behar duten erakundeek ondarearen garrantzia kalkulu neurgarrietan ematen dute eta kalkulu-orrietan adierazten dute: mantentze-gastuak, ustiapen-mozkinak, errentagarritasuna, bisitari-kopurua eta horrelako termino ekonomikoak, eta zenbat eta altuagoak izan, orduan eta balio handiagoa du ondare horrek. Etekinen diktadura honetan berezkoa da ondare-ondasun baten errentagarritasun ekonomikoa neurtzea, eta ikuspegi horretatik ondarea beti da defizitarioa, turistifikazio basatiaren kasuetan izan ezik; kasu horietan beste prezio mota bat ordaindu behar da, ordea. Edozein modutara, ez da gauza bera balioa eta prezioa, eta ondarearen benetako balio handia ezin da neurtu itxuraz utilitarioak diren termino ekonomikoetan.
Ondarearen eta kulturaren utilitarismoari buruzko hausnarketarik zentzuzkoenetako bat Nuccio Ordinek ematen digu, berak idatzitako L’utilità dell’inutile (2013) saiakera bikainean. Bertan, egungo pertsona orok hausnartu beharko lukeen kulturaren aldeko argudio ugari biltzen ditu. Pentsalari italiarrak frogatzen duena zera da: alferrekotzat jotzen denaren benetako baliagarritasunari erreparatzen bazaio, baliagarritzat jotzen denaren benetako alferrekotasuna ikusten dela. Ondorioa argia da; kultura likido amniotiko bat da, eta haren gerizpean garatzen dira demokrazia, askatasuna, justizia, berdintasuna, elkartasuna, tolerantzia eta pentsamendu kritikoa, eta, gainera, likido horretan bertan eraikitzen da identitate kolektiboa ere. Hori da ondarearen erabilgarritasuna eta errentagarritasuna, hori da bere balioa.
Horrezaz gain, ondarearen ikuspegi utilitaristari beste ikuspegi bat gehitzen zaio, aurrekoa bezain kaltegarria, eta hori da ondarea gurea ez dela ulertzea, horren parte ez sentitzea, eta ondorioz, ondareari arretarik ez eskaintzea. Gaur egungo gizarte sekularizatua ez dago bere erlijio-historiarekin batere lotuta, eta eliza historikoak soilik erlijio-espazio gisa ulertzen ditu, bereak ez diren espazio gisa. Horrekin, ez du aintzat hartzen ondare horrek duen balio historikoa, jatorrian izan duen –eta desagertzen ari den- balio erlijiosoa baino askoz handiagoa, inondik ere. Arretarik ez jartzea arrisku bihurtu da ondare hau kontserbatzeko. Jende asko atsekabetuta geratu zen Parisko Notre Dameren katedral ikonikoaren sutearekin 2019an, eta dirua eman zuten modu heriosuharrean hura zaharberritzeko, eta, soraio daude, ordea, beren herrietako eliza zaharren gainbeheraren aurrean.
Ondarea identitatea da
Iraganik gabeko herri bat etorkizunik gabeko herri bat dela dioen esakuneak, pertsonalitate historiko askori apokrifoki egozten zaiena, indar handiagoa hartzen du herri txikien ondare erlijiosoaren kasuan. Elizak eta haien altzariak iraganerako ate irekiak dira, oraina ulertzeko ezagutu behar ditugunak; eliza horiek historiaren kate luzea gorpuzten dute, eta gu gara kate horren azken katebegiak. Gure inguruko herri txikietako biztanleek utzitako ondarea dira, eta pertsona anonimo horiek ez dira historiaren urtekarietan agertzen, baina, hala ere, gure historia egin dute. Funtsean, eliza hauek nor garen kontatzen digute.
Elizak izan ohi dira herri gehienetako eraikinik zaharrenak, eta, horrekin batera, komunitate horren oroimen kolektiboa biltzen duten lekuak. Historikoki, elizak interakzio sozialerako espazio publikoak izan dira, herri osoa pasabide erritualetan biltzen zen lekuak. Elizaren barruan eta inguruan senideak lurperatzen ziren, eta, horren ondorioz, haien arbasoak eta nortasun familiarra eta kolektiboa aurki zitezkeen lekua zen. Dorreek eta kanpai-hormek paisaiaren eta lurralde-antolamenduaren itsasargi gisa jardun dute, eta kanpaiek eguneko orduak egituratzen zituzten eta komunitateko ekitaldi guztien berri ematen zuten. Horrek guztiak tresna baliotsua bihurtzen ditu gure historia ezagutzeko.
Belaunaldi bakoitzak arrasto bat utzi du bere elizan, mendeetan zehar erabili den eraikina izan baita. Hala, eliza historiko bakoitza geruza ugariz osatuta dago, eta arretaz begiratu behar da, gure arbasoen historia, inork idatzi ez duen historia hori, bertan aurkitzen delako. Tokiko mikrohistoria baten testigantza zuzenak dira, eta, aldi berean, makrohistoria global baten unitate txikiak dira; izan ere, eliza eta ermita bakoitza -historian bizi izan den pertsona bakoitza bezala- beste batzuekin konektatuta dago, eta sare handi baten parte dira.
Gure elizen eta ermiten izaera glokalari arreta jarri beharko genioke, denboran eta espazioan kokatzen gaituelako, ondareak kontatzen baitigu nor garen hemen eta orain, eta gure identitatearen kontakizuna eraikitzen duelako. Izan ere, UNESCOk gerra-krimentzat jo zuen kultura-ondarearen suntsipena, pertsona-talde baten kultura-osotasunaren aurka egiten duelako, haren espazioak, ekintzak, historia eta nortasuna suntsitzen dituelako. Simon Jenkins idazleak esaten duen moduan, ondareari buruz hitz egiten dugunean, kontua ez da gehiago edukitzea, gehiago izatea baizik. Izan ere, ondarea ez daukagu, baizik eta bagara. Orduan, zer izan nahi dugu etorkizunean?
AZALAREN ARGAZKIA: Trokoniz (Araba). Herrietako elizak lurralde antolaketarako elementu historikoak dira eta gure historia glokala kontatzen dute