Suntsipenaren eta babesaren artean: kultur ondarearen babesa gaur egungo gatazketan

Egilea: Marina San Martín Calvo. Unibertsitateko irakasle titularra
Burgosko Unibertsitatea

Kultur ondarea suntsitzea herrien oroimen kolektiboaren aurkako atentatu larrienetako bat da, herri horien nortasun historiko eta kulturalaren oinarri diren sinboloen galera atzeraezina eragiten duelako. Suntsipen horren kausa nagusietako bat gatazka armatuak izan dira, dela operazio militarren ondorio zuzen gisa, dela harrapaketa, bandalismoa edo espoliazioa bezalako praktiken zeharkako ondorio gisa. Jokabide hauek, gertakari isolatuak izan beharrean, behin eta berriz gerrarekin batera etorri dira eta askotan konponezinak diren kalteak eragin dituzte.

Erasoen ikusgarritasuna eta nazioarteko sentsibilizazioa

Komunikabideen eta sare sozialen bidez gero eta informazio gehiago zabaltzeak nabarmen lagundu du kultur ondarearen aurkako erasoak ikusarazten eta sentsibilizazio handiagoa sortu du nazioarteko iritzi publikoan.

Hala ere, kontzientzia kolektibo handiago honek ez du eragotzi gertaera bereziki larriak gertatzen jarraitzea, hala nola Errusiaren inbasioa hasi zenetik Ukrainan 523 gune kultural erabat edo partzialki suntsitzea1; edo Gazako Zerrendan gertatutako erasoak, UNESCOren Kalteak Ebaluatzeko azken Txostenaren arabera, 2026ko otsailaren 19koa, 157 gunetan dagoeneko konpondu ezin diren kalteak eragin dituztenak edo erabat suntsitu dituztenak. Era berean, ezin dira alde batera utzi dagoeneko oso gaizki tratatua egon den Irakeko kultur ondarearen aurkako azken atentatuak.

Zoritxarrez, gertaera hauek ez dira berriak. Lehen Mundu Gerratik hasi eta Iran-Irak, Afganistan, Mali edo Balkanetako Gerra bezalako gatazketaraino ondare kulturalaren suntsipena gerra-gatazkekin batera gertatu da sistematikoki. Kasurik esanguratsuenen artean daude Asiriako kultura-ondare bikainaren milaka urteko tokiak suntsitu izana, hala nola Alepo, Palmira edo Nimrud, eta Mosulen milaka urteko eskultura asiriarrak eta akadioak galdu izana. Denok ditugu gogoan irudi izugarriak, adibidez talibanen erregimenak Bamiyango Budak suntsitu zituenekoak, asteak joan eta asteak etorri komunikabideetan jaso zirenak, milaka urteko lan horiek kultur ondareak indarkeria ideologiko eta militarraren aurrean duen zaurgarritasunaren sinbolo global bihurtuz.

Gerra-operazioen zuzeneko ondorioei kultur ondasunen legez kanpoko trafikoaren ondoriozkoak gehitu behar zaizkie; izan ere trafiko horrek kaltetutako komunitateen memoria kolektiboa suntsitzen du eta arte-ondarea kontserbatzeko mehatxu iraunkorrenetako bat da. Azken hamarkadetan fenomeno honek hazkunde nabarmena izan du eta irabazi handiko jarduera bihurtu da, neurri handi batean ezegonkortasun politikoko eta gatazka armatuko egoeretatik elikatzen dena. Jakina denez estatu baten aberastasun ekonomikoa bere aberastasun kulturalarekiko alderantziz proportzionala denean, espoliazioa ia bermatuta dago.

Sarritan espoliatutako ondasunak aparteko aberastasun kulturala duten baina ondasun horien babesa bermatzeko baliabide gutxi dituzten herrialdeetatik datoz, eta horrek erraztu egiten du ondasun horiek legez kanpo nazioarteko merkatuetara iristea. Adibide historikoak ugariak eta argigarriak dira: Bagdadeko Arkeologia Museoaren arpilatzeak (2003) 15.000 pieza baino gehiago desagertzea ekarri zuen, eta nazioarteko lankidetzaren ondorioz horietatik 10.000 inguru berreskuratu ahal izan dira. Beste kasu paradigmatiko batzuk okupazio militarretan ostutako kultur ondasunen erreklamazioak dira, hala nola Lord Elgin jaunak 1839an British Museumera eramandako Partenoiko frisoak, eta naziek Bigarren Mundu Gerran konfiskatutako 40.000 artelan baino gehiago, horietako asko oraindik euren legezko jabeei, nagusiki Holokaustoaren biktimen oinordekoei, itzuli ez zaizkienak.

Babes-mekanismoen nazioarteko artikulazioa

Errealitate honen aurrean nazioarteko komunitatea kultur ondarea babesteko mekanismoak antolatzen saiatu da, bereziki Bigarren Mundu Gerraren eragin katastrofikoen ondorioz. 1945ean UNESCO eratu zen, batez ere nazioarteko akordioak onartuz Gizateriaren Ondare Komuna babestera bideratutako ekimenak sustatzeko nazioarteko foro egokiena bezala sortu zena.

UNESCOren babespean hartutako lehen nazioarteko akordioa Gatazka Armatuaren Kasuan Kultura Ondasunak Babesteko Konbentzioa izan zen, Hagan 1954ko maiatzaren 14an onartu zena.  Gaur egun 138 estatu kide dituen, horien artean Espainia, Hitzarmen honen lorpenak ukaezinak dira³. “Kultura-ondasuna” ideia kontzeptu unitario gisa sartu zuen, eta babestutako objektuak hiru kategoriatan sailkatu zituen:

Babes-sistema “zaintza” eta “errespetu” kontzeptuetan oinarritzen da. Zaintzak berekin dakar bake-garaian prebentzio-neurriak hartzea, eta errespetua, berriz, gatazka belikoa hasi ondoren estatu guztiek euren gain hartu behar dituzten betebeharrei lotuta dago. Prebentzio-neurri ezagunenen artean daude Konbentzioaren ikurra, “ezkutu urdina“, seinalea jasotzen duten monumentuak, museoak edo artelanen gordailuak. Babes-logikari dagokionez ikur hau Gurutze Gorriak eremu humanitarioan duen enblemaren parean dago eta kultur ondasunak identifikatzea eta ondasun horien erasoa saihestea du helburu.

Bere garrantzia eta Konbentzioarekiko atxikimendua zabala izan arren, bere aplikazioaren emaitzak ez dira espero zirenak izan. 1957an Konbentzioa berretsi zuten Israel edo Errusia bezalako estatuek behin eta berriz hausten dituzte bere xedapenak. Beste alde batetik, herrialde gutxik antolatu dituzte bake-garaian euren ondarea babesteko beharrezko neurriak eta gatazka piztu denean, gehienetan UNESCOren ekimenez, kultura-ondasun esanguratsuenak ezkutu urdinarekin seinaleztatzera mugatu dira.

Hagako sistema bi protokolorekin osatzen da. Lehenengoak, 1954koa, emaitza oso diskretuak  izan dituenak, etsaiei euren tropak harrapaketak eta lapurretak eragozteko eskatzen die. Bigarren Protokoloak (1999) garrantzi bereziko tresna bat sartu zuen: Babes Indartuko Kultura Ondasunen Zerrenda. Zerrenda honek, Arriskuan dagoen Munduko Ondarearen Zerrendaren ospea ez badu ere, kultur ondasun garrantzitsuak ditu, gerra-erasoen  kasuetan babesa bermatzea eskatzen dutenak. UNESCOk, Ukrainak eskatuta, 2023tik 25 gune sartu ditu Babes Indartuaren Zerrendan. Duela oso gutxi, 2026ko apirilaren 1ean, 39 gune berri inskribatu ditu Libanok eskatuta.

ONDORIOA

Kultur ondarearen babesak garapen nabarmena izan du nazioartean, neurri handi batean UNESCOren lanak bultzatuta. Hala ere, erronkak garrantzitsuak dira oraindik. Gatazka armatuen iraunkortasunak, 1954ko Hagako Hitzarmena behar bezala ez aplikatzeak eta legez kanpoko trafikoaren hazkundeak ondarea arriskuan jartzen jarraitzen dute, beti ere ahaztu gabe ondare hori ez dela bakarrik estatuena, baizik eta Gizateria osoarena.

Ondare horren integritatea bermatzeak esan nahi du etorkizuneko belaunaldiek gure zibilizazio partekatuaren lekukotza diren aztarna material eta sinbolikoak eskuratu ahal izango dutela

San Porfirioko (Gaza) eliza ortodoxo greziarra, 425. urtekoa, munduko hirugarren eliza zaharrena, Israelgo armadak 2024ko uztailean suntsitu baino lehen eta ondoren. Irudia: Omar al-Qattaa/Getty Images

AZALAREN ARGAZKIA: Errusiak Ukraina inbaditu zuenean suntsitutako edo larriki kaltetutako elizak. Ezkerretik eskuinera, Arcángel San Migel katedrala (Mariupol), Igokundearen eliza (Kiev), San Jorge eliza (Zavorichy). Irudia: State Service of Ukraine for Ethnic Affairs and Freedom of Conscience (DESS)

¹UNESCOren webgunean eskuratutako datuak, 2026ko martxoaren 25ean eguneratuta. https://www.unesco.org/en/ukraine-war/damaged-cultural-sites.

² 2026ko apirilaren 6an eguneratutako datuak. https://www.unesco.org/es/gaza/assessment gunean eskuratu daitezke.

³Espainiak 1960an berretsi zuen 1954ko Hagako Konbentzioa. UNESCOk kudeatutako tratatu hau eta nazioarteko beste batzuk berresteari eta indarrean sartzeari buruzko datuak, bai eta jatorrizko testuak ere, erakundearen web-orrian daude eskuragarri, portal.unesco.org